Με τον ν. 5303/2026 «Αναμόρφωση του κληρονομικού δικαίου και άλλες διατάξεις» (Α΄ 81/22.5.2026) το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα αντικαθίσταται στο σύνολό του. O νέος νόμος αντιστρέφει τον κανόνα της ευθύνης του κληρονόμου για τα χρέη της κληρονομίας, μετατρέπει τη νόμιμη μοίρα σε χρηματική αξίωση, εισάγει δύο θεσμούς που μέχρι σήμερα ήταν απαγορευμένοι — την κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου και τη σύμβαση εκ των προτέρων παραίτησης — και αναδιατάσσει την εξ αδιαθέτου διαδοχή.
Οι νέες ρυθμίσεις εφαρμόζονται στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων των οποίων ο θάνατος επέρχεται από τη 16η Σεπτεμβρίου 2026, με τις εξαιρέσεις που προβλέπουν οι μεταβατικές διατάξεις.
1. Η ευθύνη για τα χρέη με το νέο κληρονομικό δίκαιο: ο κληρονόμος προστατεύεται πλέον εκ του νόμου
Κατά το προϊσχύσαν δίκαιο, ο κληρονόμος που δεν είχε δηλώσει εμπρόθεσμα αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής ευθυνόταν για τα χρέη της κληρονομίας και με την ατομική του περιουσία, χωρίς όριο. Η αδράνεια λειτουργούσε εις βάρος του.
Ο νέος ΑΚ 1892 αντιστρέφει τη ρύθμιση: ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την ατομική του περιουσία, εκτός αν δηλώσει ο ίδιος στον γραμματέα του δικαστηρίου της κληρονομίας ότι θα τη διαχειρίζεται και θα τη διαθέτει ελεύθερα, ή αν συντρέξει κάποια από τις περιπτώσεις του ΑΚ 1895. Ο διαχωρισμός κληρονομιαίας και ατομικής περιουσίας παύει να είναι προνόμιο που κατακτάται με τυπική δήλωση και γίνεται κανόνας — το ευεργέτημα της απογραφής, ως αυτοτελής θεσμός, καταργείται.
Η προστασία, ωστόσο, δεν είναι ανεπιφύλακτη. Ο κληρονόμος επανεκτίθεται με την ατομική του περιουσία, ιδίως αν διαθέσει αντικείμενα της κληρονομίας χωρίς δικαστική άδεια πριν από την απόφαση περί εκκαθάρισης, αν μειώσει υπαιτίως την αξία της κληρονομίας, ή αν εκπληρώσει κληροδοσίες, τρόπους και δωρεές αιτία θανάτου πριν ικανοποιήσει τους δανειστές και τους μεριδούχους. Πρακτικά, ο κληρονόμος δεν χρειάζεται πλέον να επιλέξει να προστατευθεί — χρειάζεται όμως να προσέξει να μην επιλέξει να εκτεθεί.
Παράλληλα, η δικαστική εκκαθάριση της κληρονομίας (ΑΚ 1893 επ.) αναβαθμίζεται σε κεντρικό μηχανισμό: διατάσσεται οποτεδήποτε, ύστερα από αίτηση οποιουδήποτε έχει έννομο συμφέρον, ενώ εκκαθαριστής δεν μπορεί πλέον να είναι ο ίδιος ο κληρονόμος — ορίζεται δικηγόρος από ειδικό κατάλογο. Από τη δημοσίευση της απόφασης, η κληρονομία αποχωρίζεται αυτοδικαίως και απαγορεύεται ρητά η εγγραφή υποθήκης ή προσημείωσης στα κληρονομιαία ακίνητα υπέρ του κληρονόμου ή των δανειστών του.
2. Η νόμιμη μοίρα γίνεται χρηματική αξίωση
Η δεύτερη μεγάλη τομή αφορά τη νόμιμη μοίρα. Ο μεριδούχος δεν μετέχει πλέον υποχρεωτικά ως κληρονόμος: αποκτά χρηματική αξίωση κατά του κληρονόμου, ίση με το μισό της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας του (ΑΚ 1820). Η αξίωση γεννάται με τον θάνατο, είναι κληρονομητή και μεταβιβαστή, και μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μονομερούς παραίτησης. Το δικαστήριο διατηρεί την ευχέρεια να διατάξει, αν το επιβάλλουν οι περιστάσεις, αυτούσια απόδοση ποσοστού ή συγκεκριμένου στοιχείου.
Καθοριστικές είναι και οι νέες προθεσμίες: η αξίωση παραγράφεται σε δύο έτη από τη λήξη του έτους εντός του οποίου ο μεριδούχος πληροφορήθηκε την ύπαρξή της και, σε κάθε περίπτωση, μετά την πάροδο εικοσαετίας από τον θάνατο.
Ως προς τον υπολογισμό, ο χρονικός ορίζοντας αναγωγής των δωρεών περιορίζεται από τα δέκα στα πέντε έτη πριν από τον θάνατο, ενώ πλέον προστίθενται ρητά και οι γονικές παροχές, καθώς και κάθε δωρεά αιτία θανάτου. Η μέμψη άστοργης δωρεάς αντικαθίσταται από αξίωση κατά του λήπτη της χαριστικής παροχής για την καταβολή του ελλείποντος ποσού (ΑΚ 1830), με ευθύνη που δεν υπερβαίνει την αξία του αντικειμένου και παραγραφή τριών ετών από τον θάνατο. Τέλος, η «αποκλήρωση» μετονομάζεται σε στέρηση της νόμιμης μοίρας (ΑΚ 1832 επ.), με ενιαίους πλέον λόγους για όλους τους μεριδούχους και ρητή μνεία της ενδοοικογενειακής βίας.
3. Δύο νέοι θεσμοί για τον οικογενειακό και επιχειρηματικό σχεδιασμό
Η κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου (ΑΚ 1798 επ.) επιτρέπει στον κληρονομούμενο να εγκαταστήσει συμβατικά κληρονόμο, να συστήσει καταπίστευμα, κληροδοσία ή τρόπο και — σημείο ιδιαίτερης πρακτικής αξίας για διεθνείς περιουσίες — να επιλέξει το εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική του διαδοχή. Καταρτίζεται ενώπιον συμβολαιογράφου με αυτοπρόσωπη παρουσία, ενώ οι δεσμευτικές της διατάξεις δεν ανακαλούνται μονομερώς, παρά μόνο σε περίπτωση παραπτώματος του τιμωμένου. Η εν ζωή ελευθερία διάθεσης δεν θίγεται, ο τιμώμενος όμως μπορεί να ζητήσει την ανατροπή χαριστικών διαθέσεων που έγιναν προς βλάβη του.
Η σύμβαση εκ των προτέρων παραίτησης (ΑΚ 1838 επ.) επιτρέπει σε ένα πρόσωπο να παραιτηθεί, από μελλοντικά δικαιώματά του — ολικά ή μερικά, με ή χωρίς αντάλλαγμα. Πρόκειται για εργαλείο που καλύπτει μια παγιωμένη ανάγκη σε οικογενειακές επιχειρήσεις και σε περιπτώσεις οργανωμένης διαδοχής. Και οι δύο θεσμοί καταρτίζονται από τη 16η Σεπτεμβρίου 2026 και εφεξής.
4. Ο επιζών σύζυγος, ο σύντροφος και το πρόσωπο που παρείχε φροντίδα
Στην πρώτη τάξη ο επιζών σύζυγος καλείται πλέον στο 1/3 αν συντρέχει με ένα τέκνο και στο 1/4 αν συντρέχει με δύο ή περισσότερα (ΑΚ 1810), αντί του παλαιού ενιαίου 1/4· με τη δεύτερη τάξη διατηρεί το 1/2. Αποκτά, όμως, δύο νέα δικαιώματα: αποκλειστική χρήση της κύριας κατοικίας για ένα έτος χωρίς αντάλλαγμα και τη δυνατότητα να ζητήσει, αντί κληρονομικής μερίδας, επικαρπία σε αντικείμενα της κληρονομίας, εντός τεσσάρων μηνών από τη λήξη των προθεσμιών αποποίησης. Ο αποκλεισμός του διευρύνεται: αρκεί να εκκρεμεί διαδικασία λύσης του γάμου ή του συμφώνου συμβίωσης, περιλαμβανομένου του συναινετικού διαζυγίου.
Για πρώτη φορά αναγνωρίζονται περιορισμένα δικαιώματα στο πρόσωπο που συζούσε σε ελεύθερη ένωση (ΑΚ 1817): υπό προϋποθέσεις τριετούς μόνιμης συμβίωσης ή κοινών τέκνων, λαμβάνει το εξαίρετο και την ετήσια χρήση της κατοικίας, ενώ σε απουσία συζύγου και συγγενών μπορεί να λάβει ολόκληρη την κληρονομία, κατόπιν δικαστικής βεβαίωσης των προϋποθέσεων. Εισάγεται επίσης κληροδοσία εκ του νόμου υπέρ του προσώπου που ανέλαβε τη φροντίδα του κληρονομουμένου χωρίς αντάλλαγμα, για τουλάχιστον έξι μήνες εντός της τελευταίας τριετίας (ΑΚ 1819).
5. Διαθήκες: τύποι, δημοσίευση και το Μητρώο Διαθηκών
Η δημόσια διαθήκη συντάσσεται πλέον με δύο μάρτυρες αντί τριών. Ικανότητα σύνταξης διαθήκης αποκτούν οι ανήλικοι που έχουν συμπληρώσει το 16ο έτος, όχι όμως ιδιόγραφης. Οι διάσπαρτες ρυθμίσεις για τις έκτακτες διαθήκες ενοποιούνται σε ένα άρθρο (ΑΚ 1750): προφορική δήλωση ενώπιον τριών μαρτύρων επί άμεσου κινδύνου θανάτου, με ισχύ τριών μηνών από τη σύνταξη εφόσον ο διαθέτης επιζεί. Θεσπίζεται, επίσης, ακυρότητα των διατάξεων ιδιόγραφης διαθήκης υπέρ προσώπων συνδεόμενων με φορείς παροχής υπηρεσιών υγείας ή κοινωνικής φροντίδας στους οποίους περιθάλπεται ο διαθέτης (ΑΚ 1724).
Η δημοσίευση κάθε διαθήκης γίνεται από συμβολαιογράφο στην ηλεκτρονική πλατφόρμα «Μητρώο Διαθηκών», ενώ η κήρυξη της ιδιόγραφης ως κυρίας γίνεται με πράξη πιστοποιημένου συμβολαιογράφου από ετήσιο κατάλογο. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί ο νέος ΑΚ 1763: η ιδιόγραφη διαθήκη που δεν είχε κατατεθεί προς φύλαξη παράγει αποτελέσματα πριν από την κήρυξή της ως κυρίας μόνο αν τιμώνται με αυτήν κατιόντες ή σύζυγος — και σε καμία περίπτωση αν δημοσιευθεί μετά την πάροδο διετίας από τον θάνατο. Οι ρυθμίσεις αυτές ισχύουν ήδη, από τη δημοσίευση του νόμου, για όσες ιδιόγραφες διαθήκες δεν είχαν δημοσιευθεί μέχρι τις 22 Μαΐου 2026.
6. Νέο κληρονομικό δίκαιο: Η διασυνοριακή διάσταση
Για τους πελάτες με περιουσία ή κληρονόμους εκτός Ελλάδας, οι πρακτικές συνέπειες είναι άμεσες. Η ετήσια προθεσμία αποποίησης διατηρείται όταν ο κληρονομούμενος είχε την τελευταία κατοικία του στο εξωτερικό ή ο κληρονόμος διέμενε εκεί κατά την έναρξη της προθεσμίας. Η δημοσίευση διαθήκης μπορεί να γίνει από προξενική αρχή, με καταχώριση αντιγράφου στο Μητρώο Διαθηκών. Το κληρονομητήριο μπορεί πλέον να ζητηθεί και από τον καταπιστευματοδόχο, τον κληροδόχο ή τον εκτελεστή, ενώ προβλέπεται και ενιαίο πολλαπλό κληρονομητήριο για διαδοχικές κληρονομικές διαδοχές — χρήσιμο εργαλείο σε παλαιές, ανεκκαθάριστες οικογενειακές περιουσίες. Τέλος, η δυνατότητα επιλογής εφαρμοστέου δικαίου μέσω κληρονομικής σύμβασης λειτουργεί συμπληρωματικά προς τον Καν. (ΕΕ) 650/2012 και ανοίγει νέες επιλογές σχεδιασμού για αλλοδαπούς ιδιοκτήτες ακινήτων στην Ελλάδα.
7. Τι πρέπει να γίνει τώρα – μεταβατικές διατάξεις
Κληρονόμος προσώπου που απεβίωσε έως τη δημοσίευση του νόμου και δεν είχε δηλώσει εμπρόθεσμα αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής μπορεί, εντός εξαμήνου από τη δημοσίευση — δηλαδή έως τον Νοέμβριο του 2026 — να ζητήσει τη διενέργεια απογραφής κατά το άρθρο 838 ΚΠολΔ, εφόσον δεν έχει επιχειρηθεί πράξη αναγκαστικής εκτέλεσης κατά της ατομικής του περιουσίας. Παράλληλα, η διανομή κληρονομίας μετά τη 16η Σεπτεμβρίου 2026 διέπεται από τον νέο νόμο ακόμη και αν ο θάνατος επήλθε νωρίτερα, εφόσον δεν έχει ασκηθεί αγωγή διανομής.
Για όσους έχουν ήδη συντάξει διαθήκη, ο επανέλεγχος δεν είναι διεκπεραιωτικός: η μετατροπή της νόμιμης μοίρας σε χρηματική αξίωση, η πενταετία των δωρεών και των γονικών παροχών και η νέα κατανομή της εξ αδιαθέτου μερίδας του συζύγου μπορούν να ανατρέψουν τον υπολογισμό στον οποίο στηρίχθηκε η αρχική διάταξη τελευταίας βούλησης.
Σχετικά με τον Συγγραφέα
Ο Κωνσταντίνος Μπαϊρακτάρης είναι συνέταιρος στη δικηγορική εταιρεία Papachatzis | Bairaktaris (PB Legal), ειδικεύεται σε αστικές και εμπορικές διαφορές, διεθνή διαιτησία και διασυνοριακή εκτέλεση στην Ελλάδα.
